FOTON nr 68,  lato* 2000

Nauczyciele przyrody oraz ich kryteria wyboru podręcznika do PRZYRODY

Barbara Warczak, Jadwiga Salach

Barbara Warczak jest współautorem programu studiów dziennych oraz podyplomowych Nauczyciel Przyrody dla Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu.

Nauczyciele przyrody: kim są, gdzie pracują, jak sobie poradzili z wyborem programu nauczania, podręcznika? Być może dokładne dane na ten temat poznamy z końcem roku - wierzymy bowiem, że ktoś monitoruje te sprawy. Dane, które chcemy zaprezentować w tym opracowaniu, nie zostały sporządzone w oparciu o badania socjologiczne na próbie wybranej losowo, lecz dotyczą nauczycieli z Nowego Sącza i okolic. Zostały opracowane na podstawie ankiety przeprowadzonej wsród 50 nauczycieli, słuchaczy studiów podyplomowych Nauczyciel Przyrody w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu.

Wszyscy nauczyciele-respondenci posiadają wyższe wykształcenie: 15 - ukończyło geografię, 15 - biologię, 6 - to rolnicy (po Akademii Rolniczej), w tym dwóch ukończyło ogrodnictwo, pozostali to: 1 fizyk, 2 nauczycieli nauczania początkowego, w tym jeden ukończył również studia biologiczne, 1 jest nauczycielem wychowania technicznego (Rys.1).

Rys.1 Wykształcenie nauczycieli-respondentów

Łatwo zauważyć, że nauczyciele przyrody to przeważnie biolodzy i geografowie. Można zatem przypuszczać, iż będą raczej skłonni wybrać program i podręcznik zbliżony do klasycznego programu nauczania biologii czy geografii, zwłaszcza, że wielu z nich uczy w dalszym ciągu tych przedmiotów. Tę chęć łatwo zrealizować - autorzy podręczników do przyrody to w zdecydowanej większości również biolodzy i geografowie, fizycy i chemicy są w zdecydowanej mniejszości. Nie jest to oczywiście zarzut skierowany do autorów - biologów czy geografów, raczej ganimy słabą aktywność fizyków i chemików.

Rys.2 Szkoły, w jakich uczą nauczyciele przyrody z Nowego Sącza

Nauczyciele-respondenci uczą w wielu szkołach: aż piętnastu w dwu szkołach: 14 - w szkole podstawowej i gimnazjum, 1 - w szkole podstawowej i liceum, dwóch w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum. Pozostali - 33 - uczą tylko w szkole podstawowej (Rys.2). Zaledwie 4 uczy jednego przedmiotu - 2 tylko przyrody, 1 biologii, 1 fizyki. 27 uczy dwóch przedmiotów: 11 przyrody i biologii, 13 przyrody i geografii, 1 przyrody i sztuki, 1 fizyki i matematyki, 1 techniki i WF. 10 uczy trzech przedmiotów - 6 przyrody, biologii i chemii, 1 przyrody, geografii i biologii, 1 przyrody, biologii i historii oraz 1 biologii, WF i plastyki, a 1 przyrody, biologii i ochrony przyrody. 3 uczy aż pięciu przedmiotów - 1 przyrody, geografii, biologii, chemii i środowiska społeczno-przyrodniczego, 1 przyrody, geografii, historii, techniki i WF oraz 1 przyrody, geografii, biologii, fizyki i nauczania zintegrowanego w klasie II (Rys. 3 i 4).

Rys.3 Liczba przedmiotów, których uczą nauczyciele-respondenci

Rys.4 Przedmioty jakich uczą nauczyciele-respondenci

Można zatem przypuszczać, że nauczyciele ci są otwarci na zmiany - przecież konieczność już wcześniej zmusiła ich do elastyczności - od dawna uczą różnych przedmiotów przyrodniczych (biologii i geografii, czy też biologii i chemii), czasem nawet historii. Większość z nich już dziś uczy przyrody (45), pozostali będą uczyć tego przedmiotu od następnego roku. Ci będą już po studiach podyplomowych, podczas których otrzymali wskazówki, jak wybierać program i podręcznik, jak integrować przedmioty przyrodnicze, czego i jak uczyć.

Na rynku jest aż dwanaście podręczników do przyrody. Wszystkie uzyskały aprobatę Ministerstwa Edukacji Narodowej. Które z  nich wybrali nauczyciele z Nowego Sącza i okolic? Dlaczego właśnie te, jakimi kryteriami się kierowali? Kto im doradzał, w jaki sposób tego wyboru dokonać?

Wybierając określony program i co za tym idzie podręcznik skazali siebie i swoich uczniów na trzy lata pracy z tym właśnie podręcznikiem, a po tych trzech latach będą musieli stoczyć bój z rodzicami i dyrektorem szkoły, aby uzyskać pozwolenie na zamianę podręcznika, czyli polecenie uczniom innego. W małych wiejskich środowiskach, które tworzą przeważnie rodziny wielodzietne, często ubogie, podręczniki przekazywane są rodzeństwu, kuzynom...

Aż 36 nauczycieli przy wyborze podręcznika za ważne uznało to, że podręcznik posiada obudowę w postaci łatwo dostępnego programu nauczania, zeszytu ćwiczeń oraz poradnika metodycznego dla nauczyciela. Wielu z nich zawiodło się na wydawcy, (np. Wydawnictwo Żak), który podczas promocji podręcznika obiecał wydanie zeszytu ćwiczeń dosłownie lada dzień - nie ma go do dziś. Upominającym się o spełnienie przyrzeczenia nauczycielom proponuje się zeszyt ćwiczeń do biologii z poprzednich lat. 19 nauczycieli przyznało, iż ulegli reklamie wydawcy, 9 skorzystało z reklamy prasowej, 12 zostało zachęconych do wyboru przez innego nauczyciela, w tym metodyka WOM, dla 6 decydującym kryterium była mała objętość i niska cena. Dwudziestu ośmiu kierowało się innymi powodami: przeważnie ten podręcznik został im narzucony, gdyż wcześniej wybrali go inni nauczyciele, a w ich szkole do danego przedmiotu można używać tylko jednego podręcznika. Dwóch nauczycieli zetknęło się tylko z jednym podręcznikiem i z niego uczą.

Zdecydowanymi ,,faworytami'' tych nauczycielskich wyborów okazały się podręczniki ,,biologiczno-geograficzne''. Zdecydowało się na nie aż 39 nauczycieli-respondentów:
17 - Przyroda, M.Marko-Worłowska, F.Szlajfer, Wydawnictwo Nowa Era,
12 - Przyroda, B.Klimuszko, J.Sokołowska, M.Wilczyńska, Wydawnictwo Żak,
10 - Przyroda, M.Augustyniak, M.Augustyniak, Wydawnictwo M.Rożak,
Pozostałe, mimo iż nauczyciele deklarowali, że je znają, nie cieszyły się powodzeniem. Wybrano również:
2 - Przyroda, E.Błaszczyk, E.Kłos, B.Malański, J.Sygniewicz, B.Zajdler, Wydawnictwo WSiP,
2 - Przyroda, E.Dudek, E.Szedzianis, K.Tryl, Wydawnictwo Wiking,
1 - Przyroda, L.Hoppe, W.Lewiński, A.Sternicka, Wydawnictwo Operon,
1 - Przyroda i człowiek, J.Angiel, J.Kądziołka, R.Stawarz, Wydawnictwo WSiP.

Ponad połowa nauczycieli (32) zna podręcznik Wydawnictwa Żak, połowa zna podręcznik Nowej Ery, 19 - Wydawnictwa M.Rożak, 26 - WSiP (dwa różne podręczniki), 17 - Wiking, po 9 - Juka oraz Operon, 3 - Wydawnictw Szkolnych PWN, 3 - Wydawnictwa Planeta (Rys. 5).

Rys.5 Podręczniki do przyrody wyróżnione nazwą wydawnictwa, które znają nauczyciele-respondenci. Ciemna część słupka przedstawia liczbę nauczycieli uczących z danego podręcznika.

Oczywiście trudno określić, co znaczyło ,,zna'' w owym czasie szybkich wyborów. Decyzje trzeba było podejmować jeszcze w czerwcu 1999 roku. Które z programów były wówczas powszechnie dostępne, które z podręczników? Czy można było je wówczas spokojnie obejrzeć, przeczytać, zastanowić się? Prawdopodobnie głównymi kryteriami stały się: 1. Kto pierwszy, ten lepszy. 2. Lepiej znane, a więc to, co najbardziej przypomina podręcznik do biologii/geografii - niż nowe.

Póki co głównym doradcą był zatem lęk przed tym, aby nie pozostać bez podręcznika oraz bojaźń przed nowym. Studia przygotowujące do nowego przyszły zbyt późno.

Czy uda się jednak w przyszłości upowszechnić podręczniki integrujące przedmioty przyrodnicze - trudno dzisiaj powiedzieć. Wydaje się, że upływ czasu działa tutaj zarówno pozytywnie, jak i negatywnie. Pozytywnie, gdyż pozwala nauczycielom zdobyć nową wiedzę i spokojnie analizować oferty wydawnicze. Negatywnie, gdyż już od dziś rodzi się przyzwyczajenie do tego, co poznane.

Od autorki

Prowadząc zajęcia pt. Programy nauczania, podręczniki i ich otoczenia w ramach studiów podyplomowych w PWSZ w Nowym Sączu przekonałam się, jak bardzo nauczyciele potrzebują rzeczowej dyskusji na temat programów i podręczników oraz porady przy ich wyborze. Sądzę, iż ze względu na wagę problemu i wieloletnie konsekwencje złych wyborów nie można tej sprawy załatwić krótkimi spotkaniami w WOM-ach, niejednokrotnie z równie bezradnymi doradcami przedmiotowymi, a już w żadnym przypadku nie rozwiążą tego problemu spotkania organizowane z wydawcami i autorami podręczników.

Barbara Warczak

Państwowa
Wyższa Szkoła Zawodowa
w Nowym Sączu

kształci, między innymi, w specjalnościach:
- edukacja matematyczno-fizyczna,
- przyroda z matematyką.